Autor: Filip Kamionowski
Czym jest bioróżnorodność i co jej zagraża?
Bioróżnorodność, rozumiana jako zróżnicowanie ekosystemófw, gatunków i genów, jest dziś poważnie zagrożona przez działalność człowieka. Oprócz urbanizacji, negatywnie wpływa na nią wiele współczesnych praktyk ogrodniczych i rolnych, w tym: modyfikacja warunków siedliskowych (np. osuszanie gruntu), wprowadzanie gatunków inwazyjnych, stosowanie pestycydów i herbicydów, zaniechanie tradycyjnego użytkowania gruntów (np. zaniechanie wypasu zwierząt lub wykaszania łąk). Choć skala problemu jest globalna, decyzje podejmowane przez właścicieli ogrodów mogą realnie ograniczać ubożenie rodzimej przyrody – pod warunkiem, że opierają się na rzetelnej wiedzy.
Wskaźniki bioróżnorodności – o czym warto wiedzieć?
Jak już wspomniano, ochrona bioróżnorodności dotyczy nie tylko liczby gatunków, lecz także zróżnicowania genetycznego ich populacji i ekosystemów, które współtworzą. Powszechnie stosowane (m.in. przez architektów krajobrazu) są wskaźniki bioróżnorodności oparte głównie na liczbie gatunków, z uwagi na prostotę obliczeń. Ten sposób opisu bioróżnorodności, szczególnie zastosowany przez laika, może prowadzić do mylnych wniosków. Wskaźniki te nie zawsze odpowiadają wartości przyrodniczej – mogą bowiem zrównywać naturalne lub półnaturalne ekosystemy (w uboższych postaciach) z antropogenicznymi zbiorowiskami zdominowanymi przez gatunki obce. Również wątpliwe metodycznie jest porównywanie, na podstawie tych wskaźników, wartości ekosystemów o skrajnie różnych uwarunkowaniach. Warto mieć świadomość, że ochrona bioróżnorodności polega na zachowaniu lub przywróceniu różnorodności gatunków wynikającej z potencjału siedliska, a nie na jej sztucznym zawyżaniu przez wprowadzanie kolejnych gatunków, również obcych ekologicznie. Coraz częściej zwraca się uwagę nie tylko na liczbę gatunków, ale też na zróżnicowanie ich cech funkcjonalnych (np. rozmiarów roślin, typów owoców) oraz pokrewieństwo. Podejście to wskazuje na konieczność rozszerzenia, dotychczas stosowanego w projektowaniu, rozumienia pojęcia bioróżnorodności.
Gatunki rodzime a gatunki obce – jaka jest różnica?
Bioróżnorodność zapewniają głównie gatunki rodzime, między którymi zachodzą złożone relacje umożliwiające utrzymanie stanu dynamicznej równowagi. Niestety, działania ludzi prowadzą do pojawiania się w środowisku gatunków obcych, w tym inwazyjnych – zarówno w wyniku celowego wprowadzenia, jak i przez przypadkowe zawleczenie lub ucieczkę z upraw. Warto mieć na uwadze, że polskie prawo zakazuje wprowadzania i przemieszczania w środowisku gatunków obcych (z pewnymi odstępstwami) oraz nakłada (na podmiot, który wprowadził lub przemieścił gatunek obcy w środowisku) obowiązek eliminacji. Gatunki te, pozbawione naturalnych wrogów i cechujące się wysoką konkurencyjnością, zyskują przewagę nad rodzimą florą. Wypierają gatunki rodzime, przekształcają zbiorowiska roślinne i całe krajobrazy, powodując negatywne skutki gospodarcze, społeczne, a czasem też zdrowotne.
Od czego zacząć wspieranie bioróżnorodności w ogrodzie?
Wspieranie bioróżnorodności w ogrodzie warto zacząć od kroków bardziej zdecydowanych od tych wymaganych prawem, m.in. ograniczenia uprawy gatunków obcych i całkowitej rezygnacji z inwazyjnych, na rzecz roślin rodzimych. Dobrą praktyką jest pozostawienie roślin rodzimych (i mniej ekspansywnych archeofitów – roślin przybyłych przed 1500 rokiem), które w ogrodzie pojawiły się spontanicznie. Warto również zwiększyć różnorodność form projektowanej zieleni. Ogrody nie muszą składać się wyłącznie z trawnika, który też nie musi być monokulturą. Koszone murawy z popularnymi „chwastami” (np. mniszkiem lekarskim) mogą pełnić te same funkcje co wypielęgnowane trawniki, a jednocześnie wspierać dzikie zapylacze.
Warto również zachęcać sąsiadów do podobnych działań i wspólnie planować przestrzeń – dzięki temu zastosowane rozwiązania mogą tworzyć bardziej efektywną lokalną sieć ekologiczną.
Kształtowanie przestrzeni ogrodu
Część przestrzeni warto przeznaczyć na nasadzenia inspirowane murawami, łąkami, okrajkami, ziołoroślami, zaroślami czy lasami. Są one tańsze w utrzymaniu, a także pochłaniają mniej zasobów i pracy, niż typowe rabaty. Można również wykorzystać proces sukcesji, pozostawiając wybrane fragmenty ogrodu z minimalną ingerencją – usuwając jedynie gatunki inwazyjne. Zróżnicowanie tak kształtowanej roślinności umożliwia występowanie większej liczby organizmów, specyficznych dla danych siedlisk. Pomocne jest także tworzenie mikrohabitatów (np. pozostawianie martwego drewna, opadłych liści; budowa sandarium, oczka wodnego) oraz stosowanie rozwiązań wspomagających (np. bezpiecznych ogrodzeń bez podmurówek, zabezpieczanie powierzchnie szklanych).
Współpraca z sąsiadami i świadoma konsumpcja
Warto również zachęcać sąsiadów do podobnych działań i wspólnie planować przestrzeń – dzięki temu zastosowane rozwiązania mogą tworzyć bardziej efektywną lokalną sieć ekologiczną. Wreszcie – ograniczenie ogrodowej konsumpcji (powstrzymanie się od kupowania np. roślin uprawianych w torfie, zbędnych gadżetów) wspomoże pozostałe działania poprzez ochronę bioróżnorodności cennych ekosystemów, które musiałyby zostać zniszczone w celu pozyskania surowców niezbędnych do wytworzenia kolejnych dóbr.
Pułapki w drodze do bioróżnorodnego ogrodu
Niestety na osoby chcące zwiększyć bioróżnorodność w ogrodzie czeka wiele pułapek. Można tu wymienić tzw. „sink habitats” – obszary zwabiające zwierzęta, przyczyniające się do dużej ich śmiertelności, np. ogród zaprojektowany tak aby przyciągać ptaki, w sąsiedztwie którego wystepują liczne koty wychodzące. W takiej sytuacji warto rozważyć możliwości wspierania innej grupy organizmów lub stosowanie dodatkowych rozwiązań wspierających nasz cel (np. ciernistych roślin utrudniających kotom polowanie). Inną pułapkę stanowią odmiany uprawne kwitnących gatunków, których cechy czynią je nieprzydatnymi dla zapylaczy, np. odmiany pełnokwiatowe róż, pączkowe wrzosy. Wiele problemów może spowodować nieuwzględnienie na etapie projektu procesów przyrodniczych (np. zrzucania liści przez drzewa – nieodłącznego elementu obiegu materii) oraz ignorowanie wymagań siedliskowych danych gatunków. Również zadrzewianie wszelkich dotychczas bezdrzewnych terenów może prowadzić do lokalnego spadku bioróżnorodności w wyniku wyparcia gatunków światłożądnych (związanych m.in. z łąkami i murawami), przy jednoczesnym powolnym tempie kolonizacji obszaru przez gatunki leśne – na pojawienie się niektórych z nich trzeba czekać przez dekady. Warto też podchodzić ostrożnie do „eko” produktów marketingowych, np. „mikrolasów”, których powierzchnia rzędu kilkudziesięciu lub kilkuset metrów kwadratowych jest zbyt mała, aby utworzyć odporny na wpływy zewnętrzne ekosystem leśny.
Fitoindykacja – jak rozpoznać warunki siedliskowe?
Jak wspomniano powyżej, kluczowe dla zwiększenia bioróżnorodności w ogrodzie są rośliny dostosowane do siedliska. W jaki sposób rozpoznać warunki siedliskowe, aby dobrać odpowiednie gatunki? Tania i skuteczna jest fitoindykacja – metoda oceny warunków środowiska na podstawie spontanicznie występujących roślin. Do ich rozpoznawania pomocne mogą być specjalistyczne klucze, atlasy, strony internetowe lub aplikacje. Należy wybrać płat roślinności (o wielkości kilkunastu metrów kwadratowych dla muraw i łąk, do kilkuset w przypadku lasów), w którym występuje podobny zestaw gatunków (co świadczy o zbliżonych warunkach siedliskowych). Rozpoznanym gatunkom przyporządkowuje się ekologiczne liczby wskaźnikowe (liczbowy zapis wymagań danego gatunku, m.in. względem nasłonecznienia, wilgotności, kwasowości i żyzności gleby), dostępne w literaturze naukowej, np.:
Zarzycki K., Trzcińska-Tacik H., Różański W., Szeląg Z., Wołek J., Korzeniak U. (2002). Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, Kraków Ellenberg, H., Leuschner, C. (2010) Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologischer, dynamischer und historischer Sicht. UTB, Stuttgart. https://www.forst-rast.de/Laden/Zusatzkapitel_Zeigerwerte_der_Pflanzen_Mitteleuropas.pdf
Następnie, oblicza się średnią wartość parametru (np. wilgotności gleby) dla płatu roślinności, który wybrano do badań. Można zastosować średnią arytmetyczną (biorąc pod uwagę wyłącznie obecność gatunków) lub ważoną (uwzględniając procentowe pokrycie płatu przez dane gatunki). Warto również zwrócić uwagę na rośliny o skrajnych wymaganiach, aby określić, czy obliczenia nie są obarczone zbyt dużym błędem.
Jak wybrać odpowiednie rośliny do swojego ogrodu?
Znając warunki siedliskowe, można przystąpić do doboru gatunków do nasadzeń. Można to zrobić na podstawie ekologicznych liczb wskaźnikowych albo inspirując się zbiorowiskami roślinnymi występującymi w Polsce.
W miejscach najsuchszych, o piaszczystym i ubogim podłożu warto sięgnąć po gatunki muraw napiaskowych – mało zwartych, niskich, bardzo odpornych na suszę.
Dysponując podłożem silniej zasadowym, mniej piaszczystym, można wprowadzić rośliny bardziej zwartych muraw kserotermicznych. W miejscach o wilgotniejszym, umiarkowanie ubogim lub żyznym podłożu sprawdzą się liczne gatunki łąk świeżych i wilgotnych. Utworzą one zwarte darnie o wysokości do około metra z wyższymi akcentami. Opisane powyżej zbiorowiska trawiaste i murawowe muszą być wykaszane 1-2 razy w roku.
W ich sąsiedztwie można planować wprowadzenie gatunków ziołorośli lub okrajków, które pozwolą na płynne przejście do wyższych nasadzeń.
Rolę żywopłotów i przegród dzielących ogród na wnętrza mogą pełnić gatunki zaroślowe, które zapewnią również schronienie i pokarm dla ptaków. Bardzo ważne jest, aby zaplanować odpowiednio dużo miejsca do ich wzrostu – wiele z tych gatunków jest silnie rosnących lub wytwarza odrosty. Jeśli dysponujemy ograniczoną przestrzenią, część z tych gatunków można z powodzeniem prowadzić jako cięte żywopłoty.
Jeśli projektowany ogród jest wystarczająco rozległy – można wprowadzić gatunki leśne, zarówno mniej zwartych, bogatych w gatunki świetlistych dąbrów (wymagających usuwania nadmiaru podrostu drzew i krzewów), jak i cienistych, żyźniejszych grądów i łęgów oraz bagiennych olsów (które będą funkcjonować najlepiej, jeśli pielęgnacja zostanie ograniczona wyłącznie do usuwania gatunków inwazyjnych).
W analogiczny sposób można również dobrać gatunki odpowiednie do zbiorników wodnych, które stanowią nieocenione mikrosiedlisko dla wielu organizmów.
Przykłady gatunków wraz z bardziej szczegółowym odniesieniem do preferowanych przez nie warunków znajdziesz w zapisanym webinarze na naszym kanale YouTube @wmrowisku