Autorka: Dorota Stępniak
Nietoperze są drugim rzędem ssaków na świecie, tuż po gryzoniach. W 2025 r. potwierdzono obecność tysiąca pięciuset gatunków w naszym ekosystemie. Nietoperze zamieszkują wszystkie kontynenty oprócz Antarktydy. Są obecne na terenach zupełnie wyludnionych, jak i w centrach dużych miast. Szacuje się, że nietoperze w Polsce zamieszkują prawie 9% budynków.
Większość europejskich nietoperzy to szczelinowce, korzystające z dostępnych rozwiązań bez adaptacji do własnych potrzeb bytowych. To oznacza, że nietoperze zasiedlające budynki nie ingerują w konstrukcje budynków oraz materiały izolacyjne. Ze względu na postępującą urbanizację, osiedlenia w bliskim sąsiedztwie lasów, obecność nietoperzy w bezpośrednim sąsiedztwie jest coraz częściej zauważalna. Nietoperze są indykatorem czystości środowiska.
Coraz więcej nietoperzy w sąsiedztwie
W Polsce w 1976 roku zaprzestano stosowania agresywnego pestycydu DDT, który wpływa negatywnie na środowisko naturalne, zdrowie ludzi i zwierząt oraz nie ulega rozkładowi. Ratyfikacja konwencji sztokholmskiej, podpisana przez 98 państw, zakazuje stosowania pestycydów nieulegających rozkładowi. Obecność wielu gatunków zwierząt w naszym sąsiedztwie i otoczeniu jest dowodem na poprawę jakości środowiska, w którym żyjemy, co daje nadzieję na życie lepszej jakości i dobre warunki rozwoju dla przyszłych pokoleń.
Nie należy zapominać, że obecność nietoperzy jest również zależna od dostępności owadów, a te jak wiadomo, są wszędzie. Ilość gatunków owadów zjadanych przez nietoperze w zasięgu globalnym jest mierzalna w setkach tysięcy. Samych motyli nocnych zarejestrowano W Polsce ponad trzy tysiące i wiele z nich jest źródłem pokarmu nietoperzy. Przykładem mogą być trociniarki (Cossidae). To rodzina motyli nocnych, których gąsienice drążą korytarze pod korą drzew, powodując obumieranie. Żerują głównie na miękkich drzewach liściastych i przynoszą olbrzymie straty w leśnictwie i sadownictwie.
Nietoperze zasiedlające lasy, np. mopek zachodni, żywią się głównie ćmami, namierzając je emitowanymi sygnałami echolokacyjnymi, niesłyszalnymi dla ludzkiego ucha. Drogą ewolucji, niektóre gatunki ciem wykształciły mechanizm obronny w postaci możliwości pochłaniania wytwarzanych przez nietoperze ultradźwięków przez pokrywy ciała. W ten sposób stają się „niewidzialne” dla zwierząt używających echolokacji.
Mopek zachodni jest nietoperzem o krótkim zasięgu echolokacyjnym, więc unika pustych, otwartych przestrzeni. Żyje głównie w lasach, niewiele się przemieszczając przez całe życie. Potrafi obniżyć siłę echolokacyjnego sygnału, co pozwala zbliżyć się do ofiary na odległość 3 metrów, która nie daje jej szans ucieczki.
Inny nietoperz leśny, borowiaczek (nyctalus Leisleri) jest wykrywalny dla ciem już na odległość 30 metrów. Nietoperze są zatem wydajnymi łowcami owadów aktywnych nocą, również tych, które wyspecjalizowały się w unikaniu zagrożeń. Obecne w Polsce 28 gatunków nietoperzy nie konkuruje o zasoby pokarmowe, a każdy gatunek preferuje odmienne owady, począwszy od drobnych komarów i muchówek po duże chrabąszcze i chrząszcze, które również są uważane za szkodniki w ogrodnictwie i rolnictwie.
Nietoperze – naturalny wróg szkodników
Nie należy zapominać, że oprócz rodzimych owadów borykamy się również z inwazyjnymi gatunkami obcymi, np. ćmą bukszpanową (Cydalima perspectalis), niszczącą nasadzenia zimozielonych krzewów bukszpanu przynosząc duże straty, m. in. w historycznych ogrodach Europy. Owady są bardzo trudne do zwalczania drogą chemiczną ze względu na specyfikę żerowania larw we wnętrzu roślin, gdzie nie działają opryski. Niewielu naturalnych wrogów powoduje, że inwazja rozprzestrzenia się szybko i sieje spustoszenie. Badania francuskich botaników pozwoliły ustalić, że aż 9 gatunków nietoperzy na 34 występujące we Francji zaczyna zwalczać ćmy bukszpanowe i na stałe wprowadza je do swojej diety.
Nietoperzami, które redukują populację uciążliwych szkodników, a występują również w Polsce, są: borowiaczek (Nyctalus leisleri), podkasaniec zwyczajny (Miniopterus schreibersii) i karlik malutki (Pipistrellus pipistrellus). Redukcja szkodników przy pomocy naturalnych wrogów pozwala zminimalizować zużycie chemicznych środków ochrony roślin o działaniu niekorzystnym dla zdrowia ludzi.
Nowoczesna technika metabarkodowania DNA pozwala precyzyjnie określić zjadane gatunki owadów, których DNA jest obecne w odchodach nietoperzy. Naukowcy dysponują solidnymi danymi o ilości i rodzajach spożywanych pokarmów. Redukcja owadów w środowisku jest konieczna dla zachowania równowagi, ale całkowite wytępienie może prowadzić do katastrofy.
Na przykładzie redukcji komarów przez najmniejsze nietoperze, karliki, można stwierdzić, że są one wydajną naturalną anty-komarową tarczą. Ograniczenie występowania dorosłych osobników komarów w dobie ocieplenia klimatu i potwierdzenia gatunków moskitów przenoszących groźne choroby jest bardzo pożądana. Gorączka Zachodniego Nilu jest chorobą wirusową, która jest przenoszona przez komary aktywne głównie nocą, z rodziny Culex. W 2024 roku potwierdzono w Polsce pierwszy przypadek przeniesienia gorączki Zachodniego Nilu na człowieka, a wciąż nie ma dostępnych szczepień i konkretnych metod leczenia. Likwidacja dorosłych osobników komarów zwiększa bezpieczeństwo ludzi i zwierząt.
Nietoperze klasyfikują się w czołówce sprzymierzeńców ograniczających populację komarów. Pojedynczy osobnik karlika potrafi w ciągu nocy spożyć do dwóch tysięcy komarów. O ile bardzo pożądana jest redukcja dokuczliwych i już potencjalnie niebezpiecznych osobników, o tyle komary w stadium larwalnym „pracują” na naszą korzyść dzięki usuwaniu zanieczyszczeń ze zbiorników wodnych z bakterii i zanieczyszczeń. Stanowią też źródło pokarmu dla wielu gatunków ryb.
Obecność nietoperzy z gatunku karlików w sąsiedztwie domów i gospodarstw jest zjawiskiem pozytywnym. Lokalnie aktywne kolonie nietoperzy zwalczające owady znacząco ograniczają także rozprzestrzenianie się wirusów roślinnych. Owady są wektorami, często przez całe swoje życie, także po linieniu, przenoszą choroby wirusowe. Nietoperze redukujące ilość owadów na danym terenie ograniczają rozprzestrzenianie się patogenów.
Rola nietoperzy w Europie skupia się na ochronie upraw przed owadami, a liczne gatunki nietoperzy z innych obszarów świata przyczyniają się do odbudowy lasów deszczowych. Macrochiroptera, czyli nietoperze owocożerne, występujące w ponad 180 gatunkach są niezastąpionymi zapylaczami wielu roślin. Chiropterogamia, czyli zjawisko zapylania roślin wyłącznie przez nietoperze, nie jest rzadkie i dotyczy tak powszechnych roślin, jak mango, awokado, kokos, banany. Dotyczy ponad 500 gatunków roślin.
Nie ulega wątpliwości, że nietoperze są kluczowym elementem środowiska, działającym powszechnie, aktywnie i niemal niezauważalnie. Warto zadbać o dobrostan lokalnej populacji i zatroszczyć się, by bezpiecznie mogły przebywać w naszym sąsiedztwie.
Zaproszenie nietoperzy do sąsiedztwa
Można wesprzeć nasze drobne, latające ssaki montując budki i schronienia, które pozwolą im bezpiecznie przetrwać w naszym otoczeniu. Jest wiele rozwiązań i rodzajów budek, warto w tej kwestii skonsultować się z ekspertami, chiropterologami, którzy chętnie podpowiedzą gdzie oraz jaki rodzaj zainstalować w danym miejscu.
Budki należy wieszać na odpowiedniej wysokości, aby umożliwić nietoperzom swobodny wlot oraz zabezpieczyć przed drapieżnikami. Warto pamiętać o zwierzętach przed planowaną modernizacją termoochronną budynku, aby bezkolizyjnie zaadoptować nietoperze do nowych warunków i zapewnić im warunki do życia.
Wszystkie nietoperze w Europie są pod ścisłą ochroną gatunkową więc niszczenie siedlisk czy płoszenie jest zakazane. Skrzydłorękie, jedyne latające ssaki są zwierzętami długowiecznymi, mogą żyć przeciętnie od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, obecni najdłuższy zarejestrowany wiek to 42 lata u nietoperza gatunku nocek Brandta (Myotis brandii). Rozmnażają się raz w roku i wydają na świat najczęściej zaledwie jedno młode.
Trzeba też pamiętać, że jak u większość gatunków zwierząt, wskaźnik śmiertelności zwierząt w pierwszym roku życia jest bardzo wysoki. Dodatkowo, zmiany środowiskowe i klimatyczne są często poważnym utrudnieniem w zachowaniu populacji.
Przeszkody dla przetrwania populacji
Ciepłe zimy, o szerokiej amplitudzie temperatur oraz zmniejszona ilość naturalnych siedlisk, w postaci martwych drzew, ogranicza możliwości bezpiecznego przeżycia zimy. Nietoperze magazynują tkankę tłuszczową i korzystają z hibernacji, aby spowolnić metabolizm i przetrwać bez pobierania pokarmu. Nie polują i nie mogą uzupełnić na bieżąco strat energetycznych spowodowanych wybudzaniem. Krótkie ocieplenia temperatury powietrza przerywają ich hibernację. Zwierzęta opuszczają siedliska w poszukiwaniu owadów, które w tym czasie są praktycznie niedostępne. Tracą tkankę tłuszczową zbyt szybko i nie są w stanie odrobić strat. Każda pobudka zmniejsza szanse na przetrwanie do wiosny.
Nietoperze stanowią bardzo cenny element ekosystemu, do ochrony tych zwierząt należy również eliminacja pułapek antropogenicznych. Niezabezpieczone od góry rynny oraz wkopywane w ziemię przy zastosowaniu drenarskich systemów, mogą stać się pułapką dla nietoperzy, a także ptaków. Nietoperze są zwierzętami o silnych więziach socjalnych i rozbudowanych możliwościach komunikacyjnych. Uwięzione potrafią zwabić nawet kilkadziesiąt osobników swojego gatunku, które chcą przyjść z pomocą. Brak możliwości wspięcia się po gładkich ścianach rynien uniemożliwia wydostanie się w pułapek. Corocznie setki zwierząt umierają trafiając do niezabezpieczonych rynien. Nie zawsze udaje się zabezpieczyć je z osadników rynnowych na czas. Prosta konstrukcja z siatki, w górnej części rynny zapobiega uwięzieniu zwierząt. Podobna sytuacja dotyczy przewodów kominowych.
Podczas ociepleń zimowych, nietoperze miejskie często korzystają z tymczasowych odpoczynków na balkonach. Niestety, puste naczynia, wiadra, donice i klosze mogą się stać pułapką dla wielu gatunków. Zwierzęta nie mają możliwości wdrapać się po gładkich ściankach naczynia, a nie odwiedzane zimą balkony stają się niebezpieczne, gdyż pomoc nie zawsze nadejdzie w porę. Dobre nawyki – odwracanie pustych naczyń sprawia, że szanse bezwiednego uwięzienia nietoperzy maleją. Również ograniczenie stosowania sztucznych źródeł światła na zewnątrz budynków jest sporym ułatwieniem dla nietoperzy. Niektóre gatunki, np. nocki, gacki czy mopek zachodni są wrażliwe na intensywne oświetlenie i nie potrafią opuścić miejsca doświetlonego w nocy. Nie zapominajmy o nocnych gościach, małych sprzymierzeńcach, którzy niezauważalnie pielęgnują nasze otoczenie.
Wszystkie fotografie pochodzą od Autorki.
⏺︎ Dorota Stępniak – od 2020 roku zajmuje się pomocą nietoperzom. Corocznie podejmuje kilkadziesiąt interwencji, zabezpiecza i rehabilituje ponad 100 osobników rocznie i przywraca je naturze. Pracuje w całodobowej infolinii pomocowej dla nietoperzy Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”, prowadzi działania edukacyjne podczas wydarzeń takich jak Noc Nietoperzy w Krzeszowie, spotkania w Kamiennej Górze, warsztaty z Ekostrażą Wrocław i Międzynarodowa Noc Nietoperzy w Gołuchowie. Specjalizuje się w tworzeniu bezpiecznego otoczenia dla gatunków synantropijnych i w praktycznej pomocy zwierzętom znalezionym przez ludzi.
Bibliografia:
https://kopalniawiedzy.pl/cmy-nietoperz-mopek-Barbastella-barbastellus-borowiaczek-Nyctalus-leisleri-echolokacja-glosnosc-sygnalu-Holger-Goerlitz-University-of-Bristol,11154
https://hal.science/hal-03420290v1/document
https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C334632%2Cinwazja-azjatyckiej-cmy-zagraza-krzewom-bukszpanu-w-polsce.html
https://www.edwthrak.co.uk/schools/pdfs/Pipistrelle%20factfile.pdf
https://pl.wikipedia.org/wiki/Dichlorodifenylotrichloroetan
https://www.focus.pl/artykul/dichlorodifenylotrichloroetan-ddt-zanieczyszczenie
https://bibliotekanauki.pl/articles/2676
https://www.mdpi.com/2076-2615/14/5/815
https://wydawnictwo.up.poznan.pl/books/978-83-67112-62-8/978-83-67112-62-8.pdf
https://www.gov.pl/web/wsse-poznan/goraczka-zachodniego-nilu
https://portalkomunalny.pl/plus/artykul/wirusowe-choroby-roslin
https://phys.org/news/2025-11-crop-pests-natural-habitats-farmland.html#google_vignette
https://www.bats.org.uk/about-bats/why-bats-matter/bats-as-pollinators